4

Twardowski

Prof. Kazimierz Twardowski

Czeżowski2

Prof. Tadeusz Czeżowski

Gumański

Prof. Leon Gumański

 

Początki i stuletnia obecność Ruchu Filozoficznego w polskiej filozofii.

Analiza  formalno-organizacyjna i merytoryczna

 

Historia ukazywania się

Pierwszy numer Ruchu Filozoficznego, założony i redagowany przez Kazimierza Twardowskiego, wychodzi we Lwowie 15 stycznia 1911 roku jako miesięcznik, spełniający rolę forum dyskusyjnego i kroniki aktualności filozofii polskiej. W 1911 roku wydano w sumie  kolejnych dziesięć numerów pisma i odtąd każde dziesięć numerów tworzyło rocznik. Ten plan realizowano do 1913 roku konsekwentnie i miał się on powtórzyć w roku 1914 w IV tomie, ale już w numerze 8. , jak i kolejnym – podwójnym 9-10, pojawia się zapis, że tom ten obejmuje lata 1914-1918. Taki zapis jest oczywistym zabiegiem kontynuacji numeracji, wywołanej spóźnieniem spowodowanym wybuchem wojny i zamknięciem tomu wraz z jej zakończeniem. Tak czy inaczej zachowana została ciągłość wydawnicza, ale Ruch przestał być już w czasie wojny miesięcznikiem. Pierwszy powojenny numer, liczony jako tom V, ukazuje się dopiero w październiku 1919, drugi w listopadzie, trzeci – w grudniu. Redakcja kontynuuje plan wznowienia rytmu miesięcznego z wyjątkiem sierpnia i września i  wydaje już 1920 roku, na przełomie stycznia i lutego podwójny zeszyt 4-5, należący do  tomu V-go. Ponieważ w 1920 roku – znowu wojna – nie wydano już kolejnych zeszytów, zatem na lata 1919-1920 przypada łącznie tom V.

W 1921 roku podjęto kroki porządkujące cykliczność wydawania pisma i zdeklarowane zostało wydawanie 10 zeszytów w objętości 1 arkusza wydawniczego. Zniknął natomiast ze stopki redakcyjnej zapis, że Ruch Filozoficzny wychodzi co miesiąc, z wyjątkiem sierpnia i września. Tom VI (jako rocznik 1921) jest świadectwem wysiłku na rzecz wydawania 10 zeszytów rocznie, ale za cenę tego, że poszczególne  zeszyty wydawano łącznie: numery 1-2 (styczeń 1921), 3-4-5 (sierpień 1921), 6-7 (listopad 1921), 8-9-10 (marzec 1922) tworzą cztery zwarte egzemplarze.

W następnych latach tę praktykę kontynuowano, ale narastało opóźnienie. Tom VII wydawano z opóźnieniem półrocznym, co sprawiło, że edycję rocznika zakończono w połowie 1923 roku i sygnowano go na lata 1922-1923. Najpierw wydano potrójny egzemplarz zeszytów 1-2-3 (lipiec 1922), potem podwójny 4-5 (październik 1922), podwójny 7-8 (luty-marzec 1923), podwójny 9-10 (kwiecień maja czerwiec 1923).

Perturbacje z wydaniem tomu VIII  dobrze ilustrują narastające opóźnienia: tom sygnowany na lata 1923-1924, ukazuje się, z wyjątkiem numeru 1 (grudzień 1923) w roku 1924: nr 2-3 datowane są na styczeń-luty 1924, nr 4-5-6  na marzec-lipiec, 7-8 na sierpień-listopad, a 9-10 na grudzień 1924. Tomy IX i X napotykały podobne trudności – ukazywały się one na przestrzeni lat 1925-1927 i zawierały przykładowo zeszyt o scalonej numeracji 1-6.

Praktyka wydawania kolejnych tomów w miarę możliwości, a nie corocznie, utrwaliła się na dłuższy czas. Nie wchodząc w szczegóły widzimy, że tom XI, obejmujący lata 1928-29 wyszedł w jednym dużym zeszycie, sygnowanym numerem 1-10. Podobnie tom XII (lata 1930-1931).  Tom XIII (lata 1932-35) ukazuje się w 1936 roku jeszcze pod  redakcją Kazimierza Twardowskiego, ale już z widocznym spowolnieniem. Tom XIV (1936-38), z powodu śmierci Kazimierza Twardowskiego w roku 1938 redagowany jest przez dwie jego uczennice – Danielę Gromską i Izydorę Dąmbską – jako kwartalnik, ale ukazuje się jako tom jednolity, najwidoczniej nadrabiający opóźnienia. Wtedy także do nagłówka pisma dołącza dopisek, obecny w lekko zmienionej formie do dzisiaj: „założony przez Kazimierza Twardowskiego wydawany jako kwartalnik przez Polskie Towarzystwo Filozoficzne”.

Wydawany dotąd w tytułowej okładce Ruch Filozoficzny – choć poszczególne numery nie mają jeszcze charakterystycznej kartonowej oprawy, która pojawi się w roku 1960 – staje się w 1939 roku kwartalnikiem, w formie zszywki tekstów, z stroną tytułowa w formie nagłówka. Redaktorki odziedziczonego po mistrzu Twardowskim pisma starają się uczynić z niego kwartalnik. Wydają jeszcze przed wybuchem wojny 3 zeszyty. Wojna radykalnie przerwała proces redakcyjny i wydawniczy.

W 1948 roku Ruch Filozoficzny wznawia działalność w Toruniu jako organ Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, wydawany staraniem Toruńskiego Towarzystwa Filozoficznego, a jego redaktorem zostaje  Tadeusz Czeżowski, sekretarzem – Franciszek Indan. Tom XVI-ty, sygnowany za rok 1948 wydano z opóźnieniem w 1949 roku, natomiast  tom XVII (1949-1950) – w 1950 roku. Czeżowski przywrócił Ruchowi stronę tytułową, nawiązującą do początków pisma, kontynuował linię redakcyjną nakreśloną przez Twardowskiego, ale ten dobry początek został ponownie przerwany. Pismo zamknięto.

Wznowienie nastąpiło w 1958 roku, a sytuację kwartalnika dobrze opisują słowa z artykułu redakcyjnego: „Ruch Filozoficzny powraca do życia po raz trzeci”. Pierwszy po przerwie tom XVIII, zaległy, sygnowany nominalnie jako kwartalnik, wydano w 1959 roku, w formie nieco uboższej. Sekretarzem redakcji zostaje wówczas Leon Gumański, który będzie pełnił tę funkcję przez ponad dwa kolejne dziesięciolecia. Kolejny tom XIX, za lata 1959-1960 wydano w 1961 roku. Następny, tom XX-ty, za lata 1960-61, wydano w 1962 roku. Z czasem wydawano Ruch systematycznie jako kwartalnik, ale zwykle z mniejszym lub większym poślizgiem na następny rok aż do lat osiemdziesiątych. W roku 1982, w stanie wojennym wydawanie Kwartalnika zostało zawieszone. Z końcem lutego 1981 roku śmierć Czeżowskiego kończy jego trzydziestoletnią jego pracę dla Ruchu. Redakcję samodzielnie obejmuje funkcjonujący od 1978 jako zastępca redaktora naczelnego – prof. Leon Gumański. O tej pory dzięki jego pracy, ale też i sprzyjającym już coraz bardziej okolicznościom historycznym i organizacyjnym Ruch wychodzi systematycznie, corocznie jako kwartalnik. W 1980 roku funkcję sekretarza redakcji przekazuje prof. Gumański Lechowi Witkowskiemu, w 1986 Cezaremu Gorzce, w 1991 roku Andrzejowi Pietruszczakowi,  w 1996 roku Ryszardowi Wiśniewskiemu, a po – powołaniu go na zastępcę redaktora – w 2003 sekretarzem redakcji zostaje Marcin Zdrenka. Po półwiecznej pracy dla Ruchu Filozoficznego w 2008 roku prof. Gumański poprosił o przyjęcie rezygnacji, rekomendując Zarządowi Głównemu Polskiego Towarzystwa Filozoficznego swego zastępcę na redaktora naczelnego Kwartalnika. Zarząd Główny rezygnację przyjął, nadając Profesorowi dla uznania pracy dla Ruchu Filozoficznego tytuł Redaktora Honorowego. Skład redakcji – novum – uzupełniły jako członkinie prof. Urszula Żegleń i prof. Jolanta Żelazna.

 

Struktura organizacyjna i osobowa  

Struktura organizacyjna  i osobowa redakcji też ma swoją historię. W roku założenia i do wybuchu wojny światowej redakcję stanowili obok redaktora prof. Twardowskiego sekretarz redakcji dr Mieczysław Treter, a tytuł i funkcję współpracowników otrzymali: dr Bronisław Bandrowski, dr Maryan Borowski, dr Jan Łukasiewicz, dr Bolesław Mańkowski, prof. dr Witołd Rubczyński (Kraków), dr Adam Stögbauer, prof. dr Mścisław Wartenberg, dr Władysław Weryho (Warszawa, zarazem założyciel i redaktor Przeglądu Filozoficznego), dr Władysław Witwicki. Nie trzeba być historykiem filozofii polskiej, aby widzieć jak znakomite nazwiska znajdują się u założycielskiego zespołu pisma. Od 1919 roku w stopce redakcyjnej pisma figurują już tylko redaktor K. Twardowski i sekretarz D. Gromska, po śmierci zaś Twardowskiego do przez niedługi czas dwie redaktorki D. Gromska i I. Dąmbska. Dopiero pod redakcją  prof. Tadeusza Czeżowskiego Kwartalnik ma swoich terenowych przedstawicieli. Byli nimi: przedstawiciele redakcji: dr Tadeusz Witwicki (Warszawa), Dr Stefan Ziemski (Warszawa),  prof. dr Tadeusz Tomaszewski (Lublin UMCS), prof. dr Janina Kamińska-Kotarbińska (Łódź), prof. dr Roman Ingarden (Kraków), prof. dr Helena Słoniewska (Wrocław), dr Józef Reutt (Poznań). Lista przedstawicieli zawiera obok znanych filozofów także nazwiska psychologów i pedagogów, co wyraża – charakterystyczną dla Twardowskiego, a jeszcze może bardziej dla Czeżowskiego – koncepcję filozofii jako zespołu nauk filozoficznych, obejmujących podstawy psychologii i pedagogiki. Koncepcja redakcji wspieranej przez lokalnych przedstawicieli wygasłą wraz z zawieszeniem pisma w latach 1951-1957. W 1958 roku pismo prezentuje się poprzez osoby redaktora i sekretarza redakcji. Dopiero w 1967 roku pojawia się obok redaktora i sekretarza skład korespondentów: Jerzy Giedymin (Poznań – do 1970 roku), Maria Gołaszewska (Kraków), Tadeusz Kubiński (Wrocław), Tadeusz Kwiatkowski (Lublin), Tadeusz Pawłowski (Łódź), Bogusław Wolniewicz (Warszawa). Ten skład pozostaje dość stabilny i dopiero w  1983 roku korespondentem z Łodzi zostaje  Andrzej Maciej Kaniowski (w miejsce Tadeusza Pawłowskiego) i Jacek J. Jadacki z Warszawy (w miejsce Bogusława Wolniewicza). W 1991 ze składu korespondentów odchodzi Tadeusz Kubiński (Wrocław), pojawia się natomiast w zespole Bolesław Andrzejewski (Poznań). W 1992 wrocławski ośrodek zaczyna reprezentować Dariusz Aleksandrowicz, a z powodu migracji tegoż także od 1993 roku Eugeniusz Żabski. Od 1995 skład korespondentów poszerza się o prof. Czesława Głombika (Katowice), Andrzeja Kaniowskiego  zastępuje Ryszard Kleszcz (Łódź). Prof. Prof. Czesław Głombik był bardzo aktywnym korespondentem do 2008 roku, prof. Ryszard Kleszcz pozostaje nim do dzisiaj. Korespondenci reprezentowali i reprezentują do dziś coraz liczniejsze oddziały Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Z czasem jednak rotacje korespondentów stają się częstsze wskutek zmian pokoleniowych i powstawania nowych ośrodków filozoficznych w latach dziewięćdziesiątych. Aktualny skład jest następujący: Zbigniew Drozdowicz (Poznań), Lech Grudziński (Gdańsk), Ryszard Kleszcz (Łódź), Wojciech Krzysztofiak (Szczecin), Andrzej Kucner (Olsztyn), Andrzej J. Noras (Katowice), Łukasz Nysler (Wrocław), Adam Olech (Częstochowa), Marek Rembierz (Cieszyn), Piotr Teodorczuk (Warszawa), Bogumiła Truchlińska (Lublin).

Patrząc z perspektywy 100-lecia z Ruchem Filozoficznym współpracownikami w redagowaniu Ruchu Filozoficznego byli liczni wybitni znani polscy filozofowie. Wielu z nich do dziś ceni sobie swój biograficzny z wiązek z naszym Kwartalnikiem.

Warunki organizacyjne działalności Ruchu Filozoficznego opierały się przez długi czas na umiejscowieniu jego redakcji we Lwowie, w Uniwersytecie Jana Kazimierza, ale była też od początku jego filia w Warszawie (na Smolnej 15), którą reprezentował Władysław Weryho. W 1919 roku utworzono filę w Poznaniu  (prof. Stefan Błachowski). W 1924 roku pojawiają się filie redakcji w Krakowie (prof. Witołd Rubczyński) i w Wilnie (prof. Tadeusz Czeżowski). W 1928 reaktywuje się filia w Warszawie, którą reprezentuje redaktor Przeglądu Filozoficznego Władysław Tatarkiewicz, co jest od samego początku dobrym przykładem współpracy czołowych polskich pism filozoficznych.

 

Finansowanie

Ruch Filozoficzny w ciągu stu lat miał różne źródła finansowania. Początkowo nie tylko jako redaktor, ale i wydawca, figuruje Kazimierz Twardowski; później udaje uzyskać się dofinansowanie. Najpierw od 15 stycznia 1913, jak do wówczas określano: „Ruchu” wspierany jest zasiłkami C. k. Ministerstwo wyznań i oświaty w Wiedniu, aż do numeru 8. połączonego rocznika 1914-1918. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości „Ruch” wspiera „Kasa pomocy dla osób pracujących na polu naukowym im Dra Józefa Mianowskiego w Warszawie (od października 1918) oraz Komitet Wydawniczy, w skład którego wchodzą: Dr Bronisław Biegeleisen, Dr Alfred Halban, Franciszek Podgórski, Michał Pohoski, Stanisław Reicher, Paula Smolin, Wiktor Skibniewski, Wacław Wolski. W roku 1920 pojawiają się, obok kasy im. Mianowskiego, inne źródła finansowania: Ministerstwo Wyznań religijnych i Oświecenia publicznego w Warszawie oraz Komitet zarządzający funduszem im. Władysława Weryhy. Rok później pismo wspierany jest już tylko przez Ministerstwo i stan ten utrzymuje się aż do wybuchu II wojny światowej.

Po wojnie, przy pierwszej próbie reaktywacji finansowo wspiera „Ruch” Toruńskie Towarzystwo Filozoficzne (samodzielna instytucja do kwietnia 1948, kiedy PTF się zjednoczyło) oraz Ministerstwo Oświaty, zaś ostatni tom przed zamknięciem zasila także Prezydium Rady Ministrów. Po kolejnym odrodzeniu w roku 1958 pismo finansowane jest przez Ministerstwo a od roku 1960 (Tom XX) procesowi wydawniczemu patronuje dodatkowo Polska Akademia Nauk, zaś w latach 1983-1993 Ossolineum. Przez kolejną dekadę „Ruch” ukazywał się w Wydawnictwie Adam Marszałek, od roku 2003 w Wydawnictwie Naukowym UMK. W tym czasie i obecnie jest dotowany przez Komitet Badań Naukowych.

 

Struktura i zawartość    

Program redakcji był ukierunkowany od samego początku przez założyciela i redaktora, następnie przez jego bezpośrednich następców. Instytucjonalnym punktem odniesienia było jednak najpierw Polskie Towarzystwo Filozoficzne we Lwowie, później po zjednoczeniu 18 kwietnia 1948 roku towarzystw lokalnych Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Filozoficznego w Warszawie. Takie założenie stawiało przed pismem głównie zadania sprawozdawcze, czemu podporządkowana była struktura merytoryczna. W zeszycie publikowano najczęściej jeden-dwa krótkie artykuły, mające najczęściej charakter zaproszenia do dyskusji, ogólnego sprawozdania ze stanu filozofii, relacji ze zjazdów filozoficznych itp. Zasadniczą częścią były sprawozdania w sensie ścisłym: z wykładów i odczytów PTF, później zastąpione przez autoreferaty, książek i wydarzeń naukowych oraz prezentacja szeroko rozumianego życia filozoficznego w Polsce i na świecie. Przez pierwsze półwiecze cały zeszyt, z wyjątkiem otwierającego artykułu, był łamany w dwóch kolumnach, co upodabniało od strony wizualnej „Ruch” do prasy codziennej i podkreślało jego sprawozdawczy charakter. Od roku 1960 pojawia się więcej artykułów, choć nadal zwięzłych, zaś autoreferaty z odczytów są już składane w jednej kolumnie. Z czasem następuje konsolidacja części informacyjnej i powstanie odrębnej części pt. „Wiadomości bieżące”, redagowanego przez Redaktora Naczelnego, zaś informacje wydawnicze i bibliograficzne mieszczą się w działach „Zapiski bibliograficzne” i „Przegląd czasopism”, których wieloletnim autorem był Wiesław Mincer. Od numeru 4 2007 zrezygnowano jednak z tych działów, na wniosek ich redaktora – „Ruch” bowiem przestał być konkurencyjny wobec mediów elektronicznych na polu informacji o nowościach wydawniczych; rozbudowano natomiast „Wiadomości bieżące”, które przejęły część zadań sprawozdawczych z „Przeglądu czasopism” oraz – wzorem innych pism – dział „Recenzje”.

„Ruch Filozoficzny” skupiał się nie tylko na bieżącym życiu naukowym, ale także stanowił pomost między tym co bieżące a tym, co historyczne. Widać to zwłaszcza z perspektywy stulecia. W numerze 6 tomu II (kwiecień 1912) ukazuje się pierwszy obszerny artykuł wspomnieniowy o zmarłym właśnie Henryku Struvem, którego artykuł był pierwszym tekstem opublikowanym w „Ruchu Filozoficznym”. Odtąd kwartalnik poświęca uwagę także takim smutnym wydarzeniom, czyniąc z nich jednak nie tyle pretekst do surowej nekrologicznej informacji, ale podstawę do wspomnień, podsumowań i ogólnych syntez. Tak będzie na przykład w roku 1938 – po śmierci Kazimierza Twardowskiego, w roku 1967, kiedy umiera Henryk Elzenberg czy w 1981 – po śmierci Tadeusza Czeżowskiego. Działy „Pożegnania” i „Wspomnienia” stanowią i dzisiaj istotną część kwartalnika.

Istotnym stałym elementem struktury jest także publikowanie sprawozdań z posiedzeń Zarządu Głównego PTF oraz Walnych Zgromadzeń. Już w numerze 4 z kwietnia 1911 roku, choć formalnie „Ruch” nie był jeszcze wówczas organem PTF ukazały się sprawozdania – z działalności Towarzystwa, sprawozdanie kasowe i protokół siódmego  Walnego Zgromadzenia (za okres 1 stycznia do 31 grudnia 1911) – PTF był bowiem starszy od „Ruchu” o sześć lat. Jakkolwiek w ostatnich latach, w walce o wygospodarowanie miejsca pod część merytoryczną – artykuły i autoreferaty – ograniczono nieco sprawozdawczy wymiar pisma, to jednak dział zwany przez lata „Z życia PTF” stanowi integralną część kwartalnika.

Na osobną uwagę zasługuje oryginalny pomysł publikowania autobiogramów filozofów polskich, który zrealizowano w „Ruchu” w dwóch odsłonach. Pierwszy cykl zapoczątkowano w roku 1984, drugi od roku 1997.

Dodatkowo przez całe drugie pięćdziesięciolecie kolejne roczniki „Ruchu” zamykał w ostatnim numerze dział „Wydawnictwa nadesłane”, sprawozdający bogatą wymianę z czasopismami krajowymi i zagranicznymi.

 

Ryszard Wiśniewski, Marcin Zdrenka

Jubileuszowy  numer "Ruchu Filozoficznego" z okazji 100-lecia kwartalnika

Tekst ukazał się w jubileuszowym „Ruchu Filozoficznym” 2011 nr 4